?

Log in

[sticky post] Расстаноўка сіл беларускай мовы (з колішняга абмеркавання са сп. Запрудскім)

Dec. 26th, 2015 | 10:23 pm

Праглядаючы колішняе абмеркаванне беларускай сацыялемы са сп. Запрудскім і сп. Шупам (http://zaprudski.livejournal.com/48921.html), усвядоміў, што там я дастаткова поўна выклаў свае ключавыя погляды на тое, што дзеецца ў беларускай мове, як гэта суадносіцца з іншымі мовамі, як упісваецца ў лінгвістычныя мадэлі, што варта рабіць, якія ёсць таму перашкоды. Усім, хто хоча ў агульных рысах азнаёміцца з маімі ўяўленнямі, прапаную пачытаць гэта абмеркаванне.

Link | Leave a comment | Share

Чацвёртая, швейцарская, жывая

May. 23rd, 2017 | 12:47 pm

У спрэчках пра беларускую мову ў Беларусі ўжываюцца розныя аргументы. То пра тое, наколькі яна мёртвая… Пардон, пра мёртвасць нельга сказаць “наколькі”, я меў на ўвазе, наколькі жывая :) То пра тое, што ў нас увогуле дзве дзяржаўныя мовы. Дзіўным чынам, але два гэтыя аспекты звязаны.
Калі хочуць адмахнуцца ад беларускай мовы і патрэб беларускамоўных, могуць спаслацца на Швейцарыю. Маўляў, а вось у Швейцарыі дык увогуле чатыры дзяржаўныя мовы, так што… Не, я раскажу пра іншае “так што”. У Швейцарыі чатыры дзяржаўныя мовы: нямецкая, французская, італьянская і рэтараманская. Якраз рэтараманская ўнікальная для Швейцарыі, толькі ў ёй мае афіцыйны статус.
У рэтараманскай мовы 50–70 тыс. носьбітаў. Прыблізна як у фарэрскай мовы, мовы жыхароў далёкіх Фарэрскіх астравоў на поўнач ад Вялікабрытаніі і на ўсход ад Ісландыі, мовы з афіцыйным статусам. Але стан фарэрскай нашмат лепшы. Кампактная і геаграфічна ізаляваная грамада. Аўтаномны статус астравоў спрыяе таму, што мова пры невялікай колькасці яе жыхароў спраўна функцыянуе і жыве. Рэтараманская ж не буяе. Яе афіцыйны статус – не панацэя і не чароўная палачка, ужыванне рэтараманскай і яе дзяржаўная падтрымка абмежаваная пастолькі, паколькі яна паступова ўкараняецца і атабарваецца ў розных сферах жыцця. Стандартызацыя рэтараманскай адбылася ў 80-х гг. мінулага стагоддзя, нашмат пазней, чым у беларускай. Дзяржаўнай мовай у Швейцарыі яна стала ў 1938 г. І на сённяшні дзень літаратурная рэтараманская мова не ахапіла ўсіх носьбітаў рэтараманскіх дыялектаў, так што яны могуць дзеля паразумення карыстацца нямецкай.
Выглядае так, што калі людзі ў нас спасылаюцца на адну з чатырох дзяржаўных моў у Швейцарыі, то любяць далёкіх людзей больш за сваіх землякоў. Праблемы рэтараманскай шмат у чым супадаюць з праблемамі беларускай. Аднак ківальшчыкі-на-4-швейцарскія-мовы кладуць у труну не рэтараманскую мову, а чамусьці беларускую.
 
Прыгадваецца байка з аднаго расійскага сайта:
 
На гутарцы кандыдаткі ў сакратаркі з дырэктарам.
– Дык значыць вы валодаеце дзвюма мовамі?
– Трыма, я працавала ў Швейцарыі. У мяне ў рэзюмэ яны ўказаны.
– А, добра, вось якраз гляджу.
Звоніць тэлефон, дырэктару тэлефануе партнёр са Швейцарыі, ён з ім размаўляе, а сакратарка нічога не разумее. Як добра, што ў Швейцарыі чатыры дзяржаўныя мовы.
   
Убачыўшы перапост байкі на Facebook, я скептычна перапытаў: “І хто з герояў байкі валодаў рэтараманскай?” Жарты жартамі, але факт тое, што далёкай мове ў трыдзявятым гаспадарстве людзі даюць фору, лічацца з ёй.
 
Гэтаксама зрабіў і раварыст Кірыенка, які пачуў, як баск размаўляе па-баскску са сваімі суразмоўцамі па тэлефоне, пабачыў у яго іншыя праявы баскскай мовы. Усяго толькі дробныя, прыватныя праявы, а нашы людзі даюць далёкай мове чужога народу мандат даверу і права на жыццё. Тады Кірыенку раскрытыкавалі, расказаўшы, што баскская мова далёка не буяе, яна далёка не пануе ў Краіне Баскаў, што ёй аказваецца дзяржаўная падтрымка. Але сэнс у іншым. Сэнс у дзіўнай слепаце, выбарачнасці таго, што нашы людзі бачаць.
 
І раварыст Кірыенка, і многія іншыя маюць такую слепату. Яны рэгулярна сутыкаюцца ў жыцці з праявамі беларускай мовы, больш яскравымі, чым пабачаныя праявы баскскай або тэарэтычна дапушчаныя праявы рэтараманскай. Аднак у дзеянне ўступае ўнутраная ўстаноўка “Гэта не лічыцца”, “Гэта не па-сапраўднаму”, “Гэта трэба абмінуць увагай”. Некалі гэтаму былі навучаны старэйшыя пакаленні беларусаў, калі іх, з іх захаванай беларушчынай сустракалі ў гарадах чыноўнікі, жонкі чыноўнікаў, чыноўніцы і чынілі маральны тэрор, ганячы людзей за іх мову як быдла. Прыблізна гэтаксама, як асаднікі ў Польшчы, з той розніцай, што гэта адбывалася ў нацыянальнай рэспубліцы, якая мелася быць Беларускім домам. Першыя хвалі ўрбанізаваных беларусаў скарыліся і пачалі перадаваць гэта сваім дзецям.
 
Зміцер Хведарук быў падзяліўся гісторыяй.
 
Едзе Зміцер у аўтобусе і размаўляе па тэлефоне (па-беларуску). Побач размаўляе дзіця з бабуляй (па-руску):
– А ты казала, што беларуская мова мёртвая, што на ёй не размаўляюць?
– А хто размаўляе?
– А вось дзядзя (паказвае на Змітра)
– Давай я табе казку раскажу…
   
І г.д. Вось такая слепата, такі самагіпноз. Мець перад вачыма і не бачыць. Не лічыцца. Не па-сапраўднаму. Насланнё. Галюцынацыя. Людзі хутчэй павераць у бога, у акцыі МММ, у зарплату па пяцьсот, чым у рэальнасць тых дробак беларускай мовы, якія бачаць на ўласныя вочы. І, вядома, ў рэтараманскую мову.

Link | Leave a comment | Share

Мянушка "бульбаш" - не за бульбу, а за мову. Дыскусія ў Facebook.

Apr. 14th, 2017 | 03:44 pm

У кастрычніку 2016 г. пераглядалі версіі паходжання мянушкі "бульбаш" у Facebook. Прыйшоў да высновы, што мянушка ўзнікла ў савецкія часы ў савецкай арміі і прыдумалі яе не за ўяўную празмерную схільнасць беларусаў да ядзення бульбы, а за тое, што беларусы так яе называлі і ў рускай мове гэта выразна вылучалася. Г. зн. мянушку далі за само слова "бульба". А сама бульба ў савецкім армейскім побыце была ўсеагульным, інтэрнацыянальным элементам.
Спасылка на дыскусію: https://www.facebook.com/vitali.stanisheuski/posts/1413833528626694.

Link | Leave a comment | Share

Цывілізатары і калгаснікі

Apr. 4th, 2017 | 04:50 pm

Назіраю, як людзі цешацца з комплексаў міліцыянераў, якія крыўдзяцца на мянушку "калгаснік". Хочацца спытаць "З каго смеяцеся?" З  якіх гэта часоў менскі снабізм стаў часткай беларускай нацыянальнай ідэі або хоць нейкай палітычнай ідэі? Якія такія распешчаныя япі пачалі весці рэй у палітыцы і публіцыстыцы, калі калгасы для іх не агульная прыўнесеная бяда, а родавая загана?

Калі даўнія папярэднікі задаваліся пытаннем "Вільня ці Менск", то, бадай, не планавалі ствараць культуру сталічнага беларуса, які пагарджае правінцыяламі. Некалі ў народзе была роўнасць, беларусы на пачатку 20 стагоддзя захаваліся як такія (не толькі фізічна, але і культурна і духоўна) у вёсках, і ім не было чаго дзяліць. У гарадах тады жылі ў асноўным палякі, рускія і яўрэі. Акрамя таго, гарады рабіліся праваднікамі культуры імперыі – Расійскай імперыі. Носьбіты мясцовай культуры рабіліся нецывілізаванымі ў вачах тых гарадскіх.

Пасля кароткай перадышкі ў ранняй БССР гэта стаўленне вярнулася. Можна запярэчыць, маўляў, пры чым тут мова і культура, усё вызначаюць манеры. Усё пры тым. Культурна-моўная адрознасць проста не дазваляе ўбачыць у чалавеку земляка. Падзел ідзе па лініі "сталічны-калгаснік". Гэтак ірландскі Дублін быў усяго толькі цвярдыняй інтэрвентаў, але потым пачаў ператраўляць ірландцаў, пашыраючы свой уплыў.
Read more...Collapse )

Link | Leave a comment {25} | Share

Моўная правільнасць: як закон і як звычай грамады

Mar. 29th, 2017 | 02:35 pm

Моўны стандарт можна параўнаць з дзяржаўным законам. Зрэшты, у Беларусі нават не трэба параўноўваць, бо існуе Закон «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі». Тым не менш, калі заходзіць гаворка аб тым, як у мове правільна і як пісьменна, то гэта пытанне кадыфікацыі, рашэння і загаду. Калі існуе акадэмічная сістэма, сістэма адукацыі, то пісьменнасць – гэта вызначаны і ўсталяваны звод правілаў са сваімі абмежаваннямі і рамкамі або, наадварот, прасторамі для манеўру.

Тыя, хто вывучае мову на аснове іншай, могуць блытацца ў вызначэнні правільнасці. Адна “правільнасць” – гэта пачутае ад носьбіта, які навучыць чалавека так, як прынята ў яго грамадзе, а іншае можа паправіць. Пры такім падыходзе носьбіт і прадстаўнік грамады проста вучыць чалавека так, як гавораць “у іх”, і папраўляе тое, што яму незнаёмае. У выпадку вядомага яму варыянта ён можа сказаць “Ну, кажуць і так”. Гэта звычайная, наіўная “правільнасць” накшталт той, па якой вучаць дзяцей. Скажа адно – мама пацвердзць, нешта іншае – мама адхіліць. Без зводаў правілаў, чыста навучанне жывой істоты праз “так” ці “не”. Гэтак у кібернетыцы навучаюцца нейронныя сеткі, у якіх скапіравана чалавечае навучанне. Па той жа схеме у людзей утвараюцца густы і ўпадабанні, якія ў кожнага свае. Таму такая моўная “правільнасць” можа быць простым упадабаннем.

Read more...Collapse )

Link | Leave a comment | Share

Каму выгадна адхіляць увагу ад "рускага свету"

Mar. 29th, 2017 | 10:46 am

Найперш прашу прабачэння ў вас, дарагія сябры, за шквал допісаў у сваёй стужцы з не заўжды цвярозымі палітычнымі ацэнкамі і прагнозамі. Прызнаюся, упаў у гарачку. Калі ад некаторых з вас чуў кампліменты за некаторыя артыкулы, то заслугай тых артыкулаў былі спакойныя развагі з высвятленнем сумнеўных момантаў, супастаўленнем і пераправеркай дапушчэнняў. Зараз, на жаль, часта сек з пляча і паддаваўся ўражанню першай стрэчнай "прыдатнай" версіі, якая ў нешта "ўпісваецца". Спакайней трэба, спешка патрэбная, самі ведаеце калі.

Кожны досвед карысны, навукоўцы займаліся нават самазаражэннем дзеля таго, каб вывучыць хваробу. Да гэтай гарачкі прычынілася інфармацыя пра падкопы рускага свету і падступныя планы па захопе нашай сінявокай Радзімы. Казацкія лагеры, ENOT corp, Регнум, НОД, іх пікет на плошчы, войскі пад Клінцамі, Россотрудничество, Баранчык, суполкі "народных рэспублік", "Захад-2007". Усё гэта вельмі доўга разглядалася, таму не магло пакінуць след. А найперш - засцярога перад варыянтам, калі Расія скарыстае грамадскія хваляванні як падставу ўвесці войскі і прадухіліць "Майдан" або проста зрынуць Л., каб паставіць свайго. Гэта не я прыдумаў, шчыра кажу. Дзіўным чынам з поля зроку СМІ гэтыя тэмы зніклі. Яны сталі для СМІ неактуальнымі.

Вось зусім нядаўна шаноўны Dzmitry Halko шукаў карані і сляды рускага свету, як сярод патэнцыйных зрынальнікаў Л. (дзядзька ў скуранцы), так і сярод "шунявак" (рас. сімволіка). І вось усе пераключыліся зусім на іншую тэму. А рэальнасць рускага свету нікуды не знікла. Дык вось давайце вернемся да моманту яе "забывання". Калі былі маршы недармаедаў і планаваліся наступныя акцыі, пагроза ўмяшання Расіі прызнавалася рэальнай. Ці ж дзіўна тады, што любыя прыкметы куратарства расійскіх сіл у дачыненні таго ці іншага палітычнага боку выглядала як пагроза ўмяшання?

Read more...Collapse )

Link | Leave a comment {12} | Share

Сацыяльна-тэрытарыяльнае ядро захаваных беларусаў: бізнес-асяродкі

Mar. 24th, 2017 | 03:48 pm

У артыкулах “Сацыяльны ланцужок беларускай мовы” (http://vital-stan.livejournal.com/53992.html) і “Беларускамоўныя, гуртуймася” (http://vital-stan.livejournal.com/50373.html ) я сфармуляваў, што для ўзнаўлення беларускамоўнага соцыуму патрабуецца тэрытарыяльнае гуртаванне і стварэнне сацыяльных прыступак з беларускай мовай. Безумоўна, гэта можна рабіць паасобку, але калі гэта скамбінаваць, то атрымаецца сінергія, г.зн. узмацненне выніку.

Месца згуртавання беларускамоўных могуць пачаць беларускамоўныя бізнесмены праз стварэнне адпаведнага бізнес-вузла або бізнес-асяродку. Бізнес-эліты – стрыжань дзяржавы, іх стандарты могуць быць зародкам ці асновай стандартаў улады. Калі група беларускамоўных бізнесменаў дамаўляецца весці бізнес у адным пункце, то тым самым ў гэтым пункце паяўляецца сфера гандлю і паслуг на любы густ, але аб’яднаная беларускамоўнасцю. Такім чынам у гэты пункт будуць імкнуцца беларускамоўныя з самымі рознымі інтарэсамі. Адпаведна, такая канцэнтрацыя будзе карыснай і для фарміравання калектыву супрацоўнікаў, аб’яднаных беларускай мовай. Найперш іх беларуская мова будзе абавязковай для магчымасці абслугоўвання кліентаў па-беларуску, для падтрымання маркі “свайго” бізнесу. Потым, гэта будзе зарукай фарміравання беларускамоўнага працоўнага калектыву як важнай часткі моўнага асяроддзя.

Read more...Collapse )
 

Link | Leave a comment {22} | Share

Калі б Лукашэнка намёкамі прасіў дапамогі...

Mar. 23rd, 2017 | 11:21 am

По-русски

Прыблізна пару гадоў некаторыя беларускія патрыёты меркавалі, а ці не дапамагчы Л. супраць агульнага ворага, прапаноўвалі сваю пасільную дапамагу. Зусім нядаўна выявілася, што ва ўсіх органах Рэспублікі Беларусь - расійская пятая калона. Калі стан настолькі сур'ёзны і калі Л. абклалі, то яму не застаецца нічога як дэманстраваць пакору.

Так, Л. ударыў і па патрыётах, яго адказнасць у гэтым ёсць. Толькі калі патрыёты задумалі скінуць Л. раз'юшаным натоўпам, то ім давядзецца падумаць пра далейшае змаганне з пятай калонай і іншымі сіламі рускага свету. А як мы ведаем, далейшага плана ў адказнага за акцыю няма, ёсць "потым паглядзім". Больш таго, Статкевіч з Някляевым ужо не памінаюць пагрозу для незалежнасці з боку Масквы, як раней, нібы перасталі лічыць яе пагрозай.

Л. не можа прыняць дапамогу патрыётаў і не можа даць ім прамога ўказання. Ні пра тое, як змагацца з агульным ворагам, ні пра тое, як гэтаму ворагу не дапамагаць. У яго сітуацыі яму застаецца намякаць праз іншых. І такі намёк быў зроблены. І ён вельмі просты, ён не заклікае штосьці рабіць. Наадварот: дастаткова нечага не рабіць.

Link | Leave a comment {45} | Share

СССР, славянства, Русь - а пры чым тут Расія?

Feb. 26th, 2017 | 08:42 pm

У Беларусі большасць людзей выхавана ў рускай культуры. Той, якая ідзе непасрэдна з расійскіх крыніц. Гэты лад жыцця існуе даўно і ўважаецца большасцю за нармальны. Так, яны жылі гэтак з часоў СССР, у школах вучыліся па падручніках, дзе быў намаляваны Крэмль, дзе казалася, што Масква - сталіца нашай радзімы. Чыталі газету “Правда”, слухалі радыё “Маяк”, глядзелі праграму “Время”. А калі вучылі гісторыю, то даведваліся, як “наш” Пётр Першы высякаў акно ў Еўропу, і як “наш” Аляксандр Неўскі ваяваў на Лядовым пабоішчы. Дзіва, што пры такім выхаванні многія і дагэтуль не разумеюць, пра якую такую незалежную Беларусь ідзе размова, чаго хочуць летуценнікі-"змагары".

Нармальнасць такога жыцця беларусы абгрунтоўваюць па-рознаму. У іх магла б узнікнуць супярэчнасць - ну як жа так, мы завёмся беларусамі, а жывём не беларускай культурай. Але да такой лагічнай высновы прыходзяць не многія. Бо гэта выснова супярэчыць іх сацыяльнай рэчаіснасці, прымушае парушыць статус-кво калектыўнага суіснавання, перашкаджае жыць ва ўсталяваным асяроддзі па прынцыпах “як ёсць”. І, каб падтрымаць гэту сацыяльную рэчаіснасць, беларусам дапамагаюць розныя рацыяналізацыі. Асноўныя тры — гэта СССР, славянства і Русь.

Гэтых трох кітоў варта ўважліва разгледзець. Беларусы, якія жывуць беларушчынай, прывучыліся лічыць гэтыя каштоўнасці антыбеларускімі, варожымі, бо да іх апелююць тыя, хто адмаўляе беларускую культуру. У сапраўднасці ж, гэта нейтральныя каштоўнасці, і на іх грунце магчымае паразуменне з русіфікаванымі землякамі. Праблема толькі ў іх інтэрпрэтацыі.

СССР
Read more...Collapse )

Link | Leave a comment {31} | Share

Трохвугольнік "Лукашэнка - бел. нацыяналісты - рас. імперцы"

Feb. 15th, 2017 | 03:54 pm

Наконт галаваломак з Балаховічам, то-бок, з Лукашэнкам, бел. нацыяналістамі і імперскай Расіяй вось вам мая матэматыка.

Матыў Лукашэнкі - уласная ўлада над Беларуссю. Матыў нацыяналістаў - захаванне Беларусі. Матыў імперскіх сіл Расіі - улада Расіі над Беларуссю, паглынанне яе.

Некалі нацыяналісты змагаліся супраць Л. з трох прычын: за Беларусь, за дэмакратыю, за рынкавую эканоміку. Некалі для іх ён уяўляўся неаддзельным ад пагрозы ў выглядзе імперскіх сілы Расіі, ён дзейнічаў у іх інтарэсах. Цяпер кампанент змагання супраць Л. за Беларусі стаў неактуальным, бо інтарэсы імперскіх сіл Расіі і Л. ў гэтым плане разышліся. З гэтага моманту у бел. нацыяналістаў узнікае дылема: ці змагацца супраць Л.? Не, у нацыяналістаў не зніклі прэтэнзіі па астатніх пунктах - дэмакратыі і эканоміцы. Проста 1) пункт захавання Беларусі набыў вострую актуальнасць, і нацыяналісты, расстаўляючы прыярытэты, лічаць больш важным змаганне за Беларусь; 2) Л. фактам сваёй улады над Беларуссю трымае Беларусь незалежнаю.

І тут нацыяналісты задаюцца пытаннем, ці не падтрымаць Л. у гэтай справе. Яны думаюць, што і ў іх, і ў Л. адзін вораг і яны гатовыя ахвяраваць сваёй энергіяй дзеля абароны Беларусі. Акрамя таго, зрынанне Л. у той момант, калі на Беларусь квапяцца імперскія сілы, можа паспрыяць гэтым самым імперскім сілам.

Read more...Collapse )

Link | Leave a comment {3} | Share