Расстаноўка сіл беларускай мовы (з колішняга абмеркавання з Запрудскім і Шупам)

Праглядаючы колішняе абмеркаванне беларускай сацыялемы са сп. Запрудскім і сп. Шупам (http://zaprudski.livejournal.com/48921.html), усвядоміў, што там я дастаткова поўна выклаў свае ключавыя погляды на тое, што дзеецца ў беларускай мове, як гэта суадносіцца з іншымі мовамі, як упісваецца ў лінгвістычныя мадэлі, што варта рабіць, якія ёсць таму перашкоды. Усім, хто хоча ў агульных рысах азнаёміцца з маімі ўяўленнямі, прапаную пачытаць гэта абмеркаванне.

Пра моўнае пытанне (02.09.2020)

Пра моўнае пытанне

За гады роздумаў, аналізу і фантазій над пытаннем ратавання беларускай мовы магу падвесці невялічкі вынік. Ён не вельмі прыемны. Коратка: рупліўцы беларускай мовы мараць пра беларускае аднамоўе, пры гэтым лічаць яго немагчымым, пры гэтым лічаць, што гэтае немагчымае мусіць стварыць беларуская дзяржава. Самы надзейны спосаб пакутаваць – жадаць немагчымага.

Цяпер дэтальней. Калі я мадэляваў тое, як можна атрымаць аднамоўнае асяроддзе, выходзіла:
- адасабленне ад навакольнага (галоўным чынам рускамоўнага) асяроддзя;
- малалікасць аднамоўнага беларускага асяроддзя;
- недахоп сфер жыцця (галін, даброт цывілізацыі і да т.п.) у сваім аднамоўным асяроддзі.


У людзей такая перспектыва выклікала пратэст. Ім не трэба такое аднамоўе, пры якім даводзіцца адмаўляцца ад наяўнага ўзроўню цывілізацыі ў фактычным, бягучым (і русіфікаваным) беларускім грамадстве. Ім не трэба "гета" або "мястэчка" праз малалікасць свайго роднага кола.

З аднаго боку, рэзонна. Калі паглядзець іншыя малалікія моўныя грамады, яны таксама не абмяжоўваюцца зносінамі саміх з сабой, іх сацыяльныя і гаспадарчыя сувязі таксама выходзяць за межы свайго кола. Яны могуць ездзіць на заробкі да іншых, гандляваць з іншымі і, адпаведна, ужываць іх вонкавую мову.

Collapse )

Як «новые лица Белоруссии» пуцінізм ўзгадоўваць

Як «новые лица Белоруссии» пуцінізм ўзгадоўваць

Калі кандыдатам быў яшчэ Бабарыка, я сутыкнуўся з дзівам дзівосным і цудам цудоўным. Прыхільнікі «новых твараў» у спрэчках з апанентамі ўжывалі ярлык-абзывалку... «демшиза». Зрэшты, гэта працягнулася і пасля яго арышту, калі штаб Бабарыка, па сутнасці, далучыў да сябе штабы Ціханоўскай і Цапкалы. Назавём іх абагульнена «новые лица Белоруссии», як яны самі сябе называлі. (Так-так, у тым ліку «Белоруссии» замест «Беларуси».)

Пачнём з таго, што далёка не ўсе зразумелі сэнс гэтай абясчалавечвальнай этыкеткі. Асабліва не зразумелі тыя, хто камунікаваў па-беларуску і пачуў гэта ў беларускай версіі «дэмшыза», бо у беларускамоўным інфаполі такое слова адсутнічала.

Я ведаў гэта слова, але для мяне яно прагучала ні к сялу, ні к гораду. Частотнасць і рэгулярнасць гэтай дражнілкі, зрэшты, як і іншых формул агітацыі паказвала, што прыхільнікі «новых твараў» не самі гэта прыдумалі, а ім падказалі агітатары звяном вышэй. Характэрна, што і ляпілі яны гэты ярлычок на тых, хто папракаў іх у дзеяннях на карысць і ў сувязі з замежнай дзяржавай, г.зн. з Расіяй. Дык што ж за «демшиза»?

Маючы некаторы досвед у вывучэнні мэмаў рунэту, смею далажыць: демшиза - гэта расійскі палітычны слэнг. Гэты ярлык вешаюць на прадстаўнікоў дэмакратычнай або ліберальнай плыні, малюючы іх занадта заўзятымі барацьбітамі супраць аўтарытарызму і таталітарызму. У карыкатурным выяўленні «демшиза» паранаідальна змагаецца з падкопамі «крывавай гэбні», г.зн. савецкага КГБ і яе пераўвасаблення – ФСБ.

Collapse )

Беларуская мова: lost in translation?

Цяперашні хаос у беларускай мове з’яўляецца і прычынай, і наступствам распаду беларускамоўнай грамады. Ён перашкаджае выкарыстоўваць яе як эфектыўны сродак зносін для жыцця. І гэта праяўляецца, між іншага, у асаблівым, “перакладчыцкім” спосабе карыстання мовай.
 
Ёсць жарт, які цудоўна тлумачыць гэту праблематыку. “Паняцце якасці перакладу з’явілася тады, калі з’явіўся другі перакладчык.” Файны жарт. Вядома, што адну і тую ж думку можна перадаць рознымі словамі і фразамі. А пераклад аднаго і таго ж тэксту рознымі людзьмі практычна заўжды розны. І калі дадаць прынцып “лепшае – вораг добрага”, то заўжды можна знайсці цудоўны пераклад, а астатнія ганіць як неідэальныя.
 
Але пры чым тут спецыфіка перакладу? Большасць актыўных карыстальнікаў беларускай мовы вывучылі яе на аснове рускай і абапіраюцца на яе як на мову арыгінала, перакладаюць з яе. Гэтая ж большасць аточана рускамоўным асяроддзем, чуючы і перапрацоўваючы рускія словы. Ці не чулі, як то тут, то там нехта пытае пра пераклад новага рускага мэма, жарганізму, анекдота? Ці не чулі, як абгрунтоўваюць выбар беларускага слова руска-беларускім слоўнікам? У выніку кожны перакладае па-рознаму, а потым кожны ацэньвае іншых.
 
Collapse )

Мова цэласная і мова схематычная

Адносна нядаўна (у час пандэміі час ляціць непрыкметна) Юрый Пацюпа (paciupa) пісаў, што рознае моўнае канструяванне і мадэляванне ў сэнсе кадыфікацый і сістэматызацый не ёсць добра (неяк так, цытата па памяці). Выйшла ў нас інтэнсіўная, але плённая спрэчка. Прыйшоў я да пэўнага паразумення, якім і хачу падзяліцца.

Слоўнікі і правілы, афіцыйная кадыфікацыя – гэта як казённыя карты і планы ў параўнанні з жывой прыродай з яе краявідамі. Міжволі я прыгадаў, што і сам не ад добрага жыцця ўсклаў такую вагу на гэтыя "кодэксы" і "статуты".

У сваёй перакладчыцкай і рэдактарскай працы, калі я перакладаў на беларускую мову, даводзілася і абараняцца ад чужых валюнтарысцкіх правак, і абараняць іншых несправядліва пакрыўджаных. Хацелася і справядлівасці, і парадку. Хацелася спакойных шпацыраў па моўных вуліцах без нападаў самазваных дружыннікаў. Але ўзброіўшыся да зубоў артыкуламі і рэагуючы на любую сутычку, міжволі з простага прахожага робішся паліцэйскім.

Але маё далучэнне да беларускай мовы не абмяжоўвалася “літарай закону”. Яно пачыналася з чытання беларускіх твораў, занурэння ў саму стыхію. Самі правілы і кадыфікацыі - гэта ўсяго толькі злепак, але шырокую карціну і дакрананне да стыхіі я меў таксама. Па сутнасці, паглыбленне ў жывы абшар беларускай мовы, напаўненне сябе ёю дае потым магчымасць атрымаць моўнае чуццё, хай сабе і інтуітыўнае. Гэта навучанне паводле ўзораў (а я пачынаў вывучаць беларускую мову на аснове аўтэнтычных твораў з часоў, калі беларуская грамада жыла сваёй мовай, не зазнавала сацыяльны распад, не зазнавала русіфікацыі).

Collapse )

Homiel' і Vil'ča, або Ці нарадзілася беларуская лацінка ў 2000 годзе

Калі стваралася "Инструкция по транслитерации географических названий Республики Беларусь буквами латинского алфавита" (так яна афіцыйна называецца, па-руску, без беларускай версіі), то ў самым пачатку, г.зн. у 2000 годзе ў ёй былі, між іншым, такія суадносіны між літарамі беларускага алфавіта і транслітарацыяй:

зь - z'
ль - l'
нь - n'
сь - s'
ць - c'

Вы не абазналіся, і я не зрабіў апісак. Гэта спалучэнні пэўнай лацінскай літары і знака апострафа.

Стваральнікі "Инструкции" імкнуліся надаць сістэме транслітарацыі выгляд гістарычнай беларускай лацінкі, або, як яе называюць у "инструкции", нацыянальнай беларускай лацінкі. Ніколі, ні ў заявах, ні ў думках у іх не было аспрэчваць існаванне і гістарычную каштоўнасць традыцыйнай лацінкі. На ёй стваральнікі грунтаваліся, да яе і набліжаліся.

Тыя людзі, якія паралельна прапагандавалі і папулярызавалі ўжыванне беларускай традыцыйнай лацінкі як алфавіта, калі ведалі пра планы зрабіць сістэму транслітарацыі такой, як традыцыйная лацінка, то чакалі гэтага затаіўшы дыханне. Калі б гэта здарылася, для іх быў бы трыумф, што сістэма, іншая па прызначэнні, але ідэнтычная па форме, здабыла афіцыйны статус.

З Вікі: "У 2006 і 2007 гадах ... ўносіліся змены, асноўныя з якіх палягалі ў перадачы літары «ў» як «ŭ» замест «ú», і спалучэнняў літар «дзь», «зь», «ль», «нь», «сь», «ць» як «dź», «ź», «ĺ», «ń», «ś», «ć» адпаведна замест ранейшых спалучэнняў «dz'», «z'», «l'», «n'», «s'», «c'»..."

То-бок, у 2007 годзе былі ўнесены канчатковыя змены, якія максімальна наблізілі сістэму транслітарацыі да традыцыйнай лацінкі. Але не цалкам. Зліццё не адбылося. Стваральнікі імкнуліся да зліцця, але не змаглі. Спачувальнікі чакалі, але не дачакаліся.

Collapse )

Правілы (зваротнай) асіміляцыі

ПРАВІЛЫ (ЗВАРОТНАЙ) АСІМІЛЯЦЫІ

Каб пераадолець чужынскую асіміляцыю, трэба павярнуць працэс і зазнаць сваю асіміляцыю. З якіх элементаў складалася чужынская асіміляцыя і з якіх мусіць складацца свая? (Тут спрошчана разглядаю асіміляцыю па мове.)
- Ёсць месца або кола людзей, дзе адна, правільная мова - закон, а іншая - парушэнне.
- Выкарыстанне правільнай мовы для зносін у гэтым месцы (коле) само сабой зразумелае, выкарыстанне іншай безагаворачна і супольна асуджаецца.
- У фірме ці іншай арганізацыі, пабудаванай на абавязках, начальнік патрабуе выкарыстання правільнай мовы ад падначаленых.
- Бацькі аддаюць дзяцей ва ўстановы або ў нефармальныя колы, дзе выхаванне і навучанне вядзецца на правільнай мове.
- Бацькі пазбягаюць у прысутнасці дзяцей дэманстраваць рэшткі іншай мовы, калі былі выхаваны ў такой мове адпачатку.
- Бацькі забяспечваюць дзецям жыццё УНУТРЫ КОЛА тых, хто гаворыць на правільнай мове - як кола аднагодкаў, так і кола дарослых.
- Акумулююцца кнігі, аўдыя-, відэазапісы на правільнай мове, выдаляюцца кнігі і запісы на іншых.
- Ствараюцца ўмовы пражывання там, дзе ў наваколлі правільнай мовы больш - сярод людзей, у мясцовых установах.
- Спачатку існуе мінімальны набор галін жыцця, аформленых на правільнай мове. Занурэнне ў моўную грамаду пачынаецца з гэтых галін. Мінімальны крытэрый прыналежнасці да правільнай мовы - выкарыстанне яе ў гэтых галінах і (або) невыкарыстанне ў іх іншай мовы.
- Набор галін жыцця з правільнай мовай павялічваецца паступова, але арганізавана. Вызначаюцца прыярытэты, ацэньваюцца рэсурсы.
- Улічваючы большую інертнасць дарослых у адаптацыі да новых умоў, асноўны акцэнт ва ўкараненні новых галін - на дзяцей. (Нашы дзеці могуць і мусяць стаць лепшымі за нас.)
- Пры патрабаванні правільнай мовы ад устаноў, якія не падпарадкаваны месцу або колу патрэбнай мовы (гл. вышэй) перавага аддаецца апрацоўцы тых устаноў, на якія можна аказаць калектыўны ўплыў і якія могуць зазнаваць наведванні і ўзаемадзеянні ў фізічным свеце. (Г.зн. не так, каб проста патрабаваць, дамагчыся і не карыстацца потым.)
- У сваім коле і месцы абыходзіцца без таго, што не на правільнай мове. Зрабіць законам, правілам адмову ад прапановы без правільнай мовы.
- Сістэматызаваць, цэнтралізаваць, аўтаматызаваць працэсы, у якіх задзейнічана атрыманне людзьмі правільнай мовы, для аблягчэння высілкаў асобных людзей. (Напр., не прымушаць шукаць іх тавар на правільнай мове, а выставіць патрабаванне пастаўшчыкам пастаўляць тавар з ёй; або прапаноўваць у продажы цалкам сабраны, наладжаны камп'ютар з праграмамі на правільнай мове і г.д.)
- Стварэнне сям'і з карыстальнікам правільнай мовы падтрымлівае цэласнасць сваёй грамады, цэласнасць дзяцей і сваю індывідуальную цэласнасць як карыстальніка гэтай мовы.
- Стварэнне сям'і з чалавекам правільнай мовы - заканамерны працяг жыцця ў грамадзе. Яно камфортнае з сужэнцам пастолькі, паколькі камфортнае ў грамадзе.
- Для дзяцей ствараюцца такія ўмовы ў плане правільнай мовы, каб і іх дзеці выхоўваліся ў грамадзе, каб нашы ўнукі былі ў нашай жа грамадзе.
- Карыстанне правільнай мовай мусіць стаць прадметам камфорту, г.зн. каб яна была першай засвоенай, а іншыя былі даступнымі хіба праз навучанне. Гэта зарука апісанага вышэй камфорту ад карыстання мовай і схільнасці адмаўляць інтэрвенцыю іншых моў.
- Мова рэлігійных абрадаў падпарадкоўваецца правільнай мове месца (кола). Няма патрэбнай мовы - місіянер разварочваецца прэч. (Кірыл і Мяфодзій таксама падпарадкоўваліся.)
- Кола карыстальнікаў правільнай мовы мусіць замацоўваць сваё месца за сабой правамі ўласнасці.
- Свае першыя асяроддзі карыстальнікаў правільнай мовы (двор, клас, група) мусяць быць сваім кланам.
- Імкнуцца здабываць ключавыя пасады ў месцах (колах) з іншымі мовамі для спрыяння людзям са свайго моўнага кола.
- Дапамагаць прасоўванню людзей са свайго моўнага кола на такія пасады.

Узгадаваць беларускамоўных аднакласнікаў ("Новы Час")

Узгадаваць беларускамоўных аднакласнікаў

Існаванне нацыянальных моў, іх выкарыстанне носьбітамі засноўваецца на розных фактарах. Мова жыве, калі жывуць яе носьбіты. У мовы ёсць перспектыва, калі яна перадаецца з пакалення ў пакаленне. У гэтым сэнсе беларуская мова жывая, бо засталіся людзі, для якіх яна была сродкам зносін, прышчэпленым бацькамі і землякамі ў родных мясцінах, і вучыліся на ёй. З перадачай з пакалення ў пакаленне цяжэй. Дзеці тых беларускамоўных у большасці выхаваны на рускай мове. З другога боку, новыя беларускамоўныя выхоўваюць дзяцей па-беларуску, і ў мовы з’яўляецца новае пакаленне, яе жыццё працягваецца. У беларускамоўным выхаванні ёсць важная надбудова – школа. Ёй і прысвячаю гэты артыкул, бо, як здаецца, новыя беларускамоўныя ўпускаюць некаторыя шансы і дзейнічаюць без уліку сучаснай спецыфікі.

Collapse )

Абылганая школьная мова

"Беларуская мова ёсць сапсаваная руская", казалі нам. Унушыць гэта было лёгка, галоўнае - пачаць з яе часткі.
   
Як было? У школе нехта сказаў: "Беларуская мова - падобная да рускай". Нехта паказаў, што "греческий" - гэта "грэчаскі", а "чертёж" - гэта "чарцёж" і сказаў, што словы адрозніваюцца акцэнтам. Тым, з якім гавораць па-руску колхозники. І ўсё, локшына павісла на вушах.
 
І людзі не задумаліся, чаму ж тады яны нічога не разумеюць у творах па белліту, чаму не могуць напісаць пераказ, чаму не ведаць значэнне прозвішча Туляга.
   
А ты дастаеш з паліцы ў кабінеце белмовы беларуска-рускі слоўнік і выпісваеш у самастойна заведзены сшытак словы з "Новай зямлі" і іх пераклады на рускую. Потым у бібліятэцы гартаеш ТСБМ, каб праверыць, ці нармальна ўжываць слова "вытворчасць" у сэнсе працэсу вырабу. Потым пралятаеш на сталічнай алімпіядзе з-за неперакладзенага слова "бересклет". І не толькі таму, што не ведаеш, што гэта, а таму, што, як ты разумееш, на ўроках белмовы не праходзяць словы, як на ўроках няммовы. А пазней у інстытуце ты адзіны ведаеш, што такое кажан, хаця на думку аднагрупніка гэта "кожаная куртка".
 
Вам сказалі - вы паверылі. Вас не здзіўляе, што расіяне перапыняюць міністра культуры на "Славянскім базары", бо не разумеюць па-беларуску. А потым прыходзяць добрыя малойцы, якія кажуць: запраўды школьная мова гідкая і брыдкая, а мы вам пакажам іншую. І кожны паказвае нейкую сваю. А потым усе дружна спрачаюцца, якая з гэтых некалькіх правільнейшая.
 
А абылганая школьная мова ляжыць, забіўшыся ў кутку, прыкрываючы галаву, каб не білі свае ж. Некалі яна жыла, некалі яна паказала табе карычневы "Геаграфічны слоўнік школьніка" і зялёную брашуру пра фізічныя практыкаванні ў малодшых класах. Яна паказала табе цэлы жывы свет. І ты паверыў у яе. А іншыя паверылі хлусам.

Экскурсавод Піліп

Экскурсавод Піліп любіў пацяшацца з маскоўскіх гасцей. Калі яны спрабавалі гаварыць па-беларуску, ён абавязкова чапляўся да нейкага слова, агульнага для рускай і беларускай мовы, і казаў, напрыклад:
- Памылачка. Трава - гэта рускае слова.
Госці не спрачаліся. Тое, што ў іх мове было такое слова, было праўдай. А далей Піліп рабіў фокус. Прыгадваў пакручасты сінонім з калекцыі рарытэтных слоўнікаў і казаў, што па-беларуску трэба казаць гэтак. Дапусцім:
- А слушна па-беларуску - зёлка. Не хадзіце па зёлцы, поплеч ёсць ходнік.
Госці верылі. Усё сыходзілася. Іх першае слова - слова з рускай мовай. А слова на замену ім прапаноўваў беларус, яму лепш відаць.